Bij kinderen die voor het eerst in contact komen met malaria is er altijd koorts aanwezig, al of niet voorafgegaan door koude rillingen. Kinderen die in gebieden wonen waar malaria veel voorkomt, behoeven echter terwijl ze besmet zijn geen koorts te hebben. Bij hen kan zich malaria alleen uiten in bloedarmoede en een vergrote milt.
Behalve koorts zijn er ook andere klachten mogelijk; een algeheel gevoel zich niet lekker te voelen, zoals dat bij griep voorkomt, hoofdpijn, spier- en gewrichtspijn.
De incubatietijd, de tijd tussen het binnenkomen van de parasieten en het onntstaan van de eerste verschijnselen, is voor P. falciparum (zie oorzaken) ± 10 dagen, voor P. vivax en P. ovale 12-14 dagen en voor P. malariae 4-6 weken.
Infecties met P. falciparum, veroorzaken de gevreesde malaria tropica. Afhankelijk van het aantal rode bloedcellen dat door een parasiet wordt geïnfecteerd, spreekt men van een niet-ernstige (parasietemie-index < 2%), matig ernstige (parasietemie-index 2-5%) en ernstige (parasietemie-index >5%) vorm.
De koorts is hoog, maar wisselend in de tijd en heeft geen typisch beloop zoals dat bij de drie andere verwekkers van malaria wordt gezien.
Er kunnen afhankelijk van het aantal parasieten in het bloed, complicaties optreden in de vorm van verminderd bewustzijn, tot apathie, stuipen of convulsies, ernstige bloedarmoede, versterkte bloedingsneiging door een tekort aan bloedplaatjes, longoedeem, shock, braken en verminderde nierfunctie.
Malaria wordt veroorzaakt door een ééncellige parasiet (Plasmodium), die wordt overgebracht door de steek van een mug, behorend tot het geslacht Anopheles. Alleen deze muggen kunnen de parasiet van de ene op de andere mens overbrengen. Malariamuggen steken tussen zonsondergang en de schemering van zonsopgang. De muskiet legt de eitjes in stilstaand water. De eitjes drijven aan de oppervlakte en worden niet door de stroming van het water meegenomen. Uit de eitjes kunnen zich weer volwassen muggen ontwikkelen.
Wanneer er voldoende mensen leven in het gebied waar de muggen leven, hebben ze voortdurend voldoende voedsel om zich heen en zal zich het aantal geïnfecteerde muggen kunnen uitbreiden.
Vooral bij kinderen en zwangeren kan de ziekte toeslaan. Door ondervoeding, dat in malariagebieden relatief vaak voorkomt, neemt het risico op een ernstig verlopend ziektebeeld toe.
Er zijn vier Plasmodium soorten:
- Plasmodium falciparum, veroorzaker van de ernstige malaria tropica;
- P(lasmodium) vivax, veroorzaker van de malaria tertiana of derdedaagsekoorts;
- P(lasmodium) ovale, veroorzaker van malaria tertiana of derdedaagsekoorts;
- P(lasmodium) malariae, veroorzaker van malaria quartana of vierdaagse koorts;
De parasiet vermenigvuldigt zich eerst in de lever en komt daarna via de bloedbaan in de rode bloedcellen. In de bloedcellen maakt de parasiet een cyclus door. Als hij rijp is barst de rode bloedcel open en komen er parasieten vrij die opnieuw weer rode bloedcellen kunnen infecteren. het openbarsten van de cellen gaat gepaard met de bekende malaria tekenen, zoals koorts, hoofdpijn, rillingen, overgeven. Door het kapot gaan van de rode cellen ontstaat er bloedarmoede.
Bij verdenking op malaria, wordt uit een vingerprik een zogenoemd dikke druppelpreparaat gemaakt. Hierbij wordt een druppel bloed op een glaasje gebracht en deze vervolgens onder een microscoop onderzocht. Hierbij wordt er gekeken of er in de rode bloedcellen parasieten worden gevonden.
Voorts wordt er bij het bloedonderzoek vaak bloedarmoede gevonden en is het aantal witte bloedcellen (leucocyten)en het aantal bloedplaatjes (trombocyten) verlaagd.
De behandeling is afhankelijk van het type parasiet dat malaria veroorzaakt. Voor de gevallen die veroorzaakt worden door P. vivax, P. ovale en P. malariae is de voorkeursbehandeling met chloroquine dat in tabletvorm kan worden ingenomen. De dosering is 10 mg/kg lichaamsgewicht, de eerste en de tweede keer, de derde keer 5 mg/kg lichaamsgewicht. Is de malaria veroorzaakt door een infectie door P. ovale of P. vivax dan wordt het kind hierna nog behandeld met primaquine éénmaal daags in een dosering van 0,5 mg/kg lichaamsgewicht, gedurende totaal 14 dagen. Het middel mag niet aan kinderen met G6PD en niet aan kinderen onder 4 jaar worden gegeven.
Bij malaria tropica, dat door de P. falciparum wordt veroorzaakt, is naast de ernst van de infectie ook het gebied waar men is geweest van invloed op de therapie keuze.
De niet ernstige vorm wordt behandeld met atovaquon-proguanil tabletten 250mg+100mg. Eénmaal per dag gedurende drie dagen. Dit is voor de kinderen met een gewicht van:
- 10-20 kg: 250+100 mg
- 21-30 kg: 500+200 mg
- 31-40 kg: 750+300 mg
- > 40 Kg: 1000+400 mg
De matig ernstige vorm wordt behandeld met een infuus met artesunaat1. Via het infuus krijgt het kind per keer 2,4 mg/kg lichaamsgewicht op de tijdstippen 0, 12, 24 en 48 uur. Hierna kan op zogenoemde orale therapie worden overgegaan.
Kinderen met een ernstige vorm van malaria tropica, met een parasitemie van 5% of hoger krijgen een infuus met artesunaat. Zij worden op een intensive care afdeling opgenomen.
Belangrijk voor reizigers naar gebieden waar malaria voorkomt is het gebruik van malaria profylaxe. Welk middel door de GGD-arts wordt voorgeschreven hangt van de gezondheidstoestand af en van welk gebied men gaat bezoeken.
Behalve de bekende malariaprofylaxe is het ook belangrijk om de kans op muggensteken te voorkomen. Maatregelen hierbij zijn:
- Houd de woon- en slaapvertrekken zoveel mogelijk vrij van muggen, vooral in de periode tussen zonsondergang en zonsopkomst.
- Laat kinderen in malariagebieden na zonsondergang ook luchtige kleding dragen, met lange mouwen en een lange broek.
- Gebruik op de onbeschermde lichaamsdelen muggenwerende middelen, zoals 30% DEET, (diëthyltoluamide).
- Gebruik 's nachts een muskietennet, met goede mazen. Als de mazen te klein zijn is het net erg warm, maar zijn de mazen te ruim, dan kruipen de muggen erdoor naar binnen.
- Een muskietennet is eventueel te impregneren met permetrine. Dit kan al thuis gebeuren.
1Zie ook: Meer weten
In welke gebieden komt malaria voor?
Antwoord: Malaria komt in ruim 100 landen voor. De meeste kans om malaria te krijgen loopt men in Afrika, ten zuiden van de Sahara. In Midden en Zuid-Amerika komt ook malaria voor, maar is het risico kleiner. Ook in de grote steden is er weinig malaria. Boven 1500 meter zijn vrijwel geen malaria-muggen meer aanwezig.
Is het gebruik van een klamboe nou echt effectief?
Antwoord: In gebieden met malaria kan een geïmpregneerde klamboe ervoor zorgen dat de kindersterfte aan malaria flink wordt verminderd1. Samen met preventie van infecties met malaria tijdens de zwangerschap zouden hierdoor honderd duizenden kinderen zijn gered.
1Malaria Journal 2012, 11: 93, doi: 10.1186/1475-2875-11-93
Artesunaat wordt verkregen uit een plant, de zomeralsem, met als latijnse naam artemisia annua.
Het is een middel dat niet de bijwerkingen van kinine kent, maar wel even effectief is en zelfs een krachtiger werking ten opzichte van kinine heeft. Dit heeft te maken met een ander aangrijpingspunt van het medicijn. Wanneer de parasiet nog maar kort in de rode bloedcel zit, wordt hij al door dit middel gedood. Kinine werkt alleen op de uitgerijpte parasieten.
De bijwerkingen van kinine zijn: een lage bloedsuiker, door stimulering van de aanmaak van insuline in de alvleesklier, effect op de prikkelgeleiding in het hart, waardoor een zogenoemd verlengd QT-syndroom kan ontstaan. Daarnaast veroorzaakt het gehoorstoornissen, oorsuizen, duizeligheid en oogstoornissen.