Het aantal kinderen dat te zwaar is neemt in de Westerse wereld gestaag toe. Zo is het aantal kinderen met overgewicht in de jaren tussen 1997 en 2004 voor bepaalde groepen kinderen verdubbeld. Bij meisjes is het percentage hoger dan bij jongens. Van de 15 jarige jongens heeft 17% overgewicht terwijl dit bij de meisjes 25% is.
Onder kinderen met ouders van Turkse en Marokkanse afkomst liggen de percentages hoger dan bij kinderen van oorspronkelijk Nederlandse ouders.
Hoewel het is vast te stellen aan gewicht, lengte en middelomtrek is het ook al van buitenaf te zien dat een kind te zwaar is.
Voor de vaststelling van de mate waarin het gewicht te hoog is, wordt vaak gebruik gemaakt van de Body Mass Index (BMI). Dit is het gewicht in kilogrammen gedeeld door de lengte in meters in het kwadraat. Dus lengte X lengte.
Voorbeeld: een kind van 6 jaar weegt 20 kg en is 1.20 m. lang. De BMI is dan 20 gedeeld door 1.20 X 1.20 of tewel 20 gedeeld door 1.44 = 13,9
Een volwassene heeft bij een bij BMI groter of gelijk aan 25 overgewicht, terwijl er van obesitas wordt gesproken als een volwassene een BMI groter of gelijk aan 30 heeft. Voor kinderen zijn er aangepaste waardes. Hiervoor gebruiken kinderartsen de Internationaal vastgestelde afkapwaardes die in 2001 zijn vastgelegd door R.A. Hirasing. Wanneer u de lengte en het gewicht van uw kind weet is het met de BMI formule en de tabel gemakkelijk om te zien of er sprake is van een normaal gewicht. Zie de tabel voor de grenzen van overgewicht en obesitas bij kinderen.
Complicaties van overgewicht en obesitas:
Bij 95% van de kinderen met overgewicht of obesitas wordt geen oorzaak gevonden. Dat wil zeggen dat er geen duidelijk herkenbare lichamelijke afwijking of ziekte is te vinden, die het overgewicht veroorzaakt. Het betreft dan de combinatie van een aantal bekende factoren die bij kinderen met overgewicht worden gezien.
- Erfelijke factoren1
- Weinig beweging
- Te grote energie inname in verhouding tot de behoefte
1Erfelijke obesitas. Kinderen die een erfelijke aanleg voor obesitas hebben, blijken een normaal geboortegewicht te hebben, maar komen in verhouding tot andere kinderen sneller aan. Op negenjarige leeftijd zijn deze kinderen echter zwaarder en langer en hebben ze meer vetweefsel op hun lichaam, vergeleken met andere kinderen.
Een factor die zeker een rol speelt bij het ontstaan van overgewicht is het niet geven van flesvoeding. Uit tal van onderzoeken blijkt dat als moeders borstvoeding geven dit bescherming biedt voor het ontwikkelen van overgewicht
Hieronder staan een aantal ziekten en syndromen waarbij overgewicht voorkomt, maar die allen op zich tamelijk zeldzaam zijn.
Wanneer een kind met overgewicht bij de kinderarts komt zal deze eerst goed uitvragen hoe het gewicht en de lengte vroeger zijn geweest. Belangrijk daarbij zijn ook het geboortegewicht en de lengte bij de geboorte. Daarnaast is men geïnteresseerd in het beloop van de lengtegroei en de gewichtstoename. Hierbij wordt dankbaar gebruik gemaakt van de gegevens die via de Jeugd Gezondheidszorg kunnen worden verkregen.
Ook is het van belang of er medicijnen zijn gebruikt en of er in het verleden andere medische problemen bij het kind hebben gespeeld. Ook neurologische beschadiging kan een oorzaak zijn bij het ontstaan van overgewicht. Vervolgens zal er worden gekeken of er sprake kan zijn van één van de bovenstaande hormonale oorzaken. Ouders denken vaak dat overgewicht samenhangt met een afwijking aan de schildklier. Wanneer er echter sprake is van een normale of zelfs iets versterkte lengtegroei, kunnen bijvoorbeeld schildklierziekten vrijwel worden uitgesloten.
Bij verdenking op diabetes mellitus type 2 kan bloedonderzoek worden verricht. Aanwijzingen hiervoor zijn wanneer het in de familie voorkomt, bepaalde huidafwijkingen1, polycysteus ovarium syndroom2, maar ook een te laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur. Dit is de zogenoemde dysmaturiteit.
Ter controle van de lever, wordt de leverfunctie gecontroleerd en kan d.m.v. echografisch onderzoek worden gekeken naar eventuele afwijkingen in de lever.
Ook wordt bij het lichamelijk onderzoek de bloeddruk gecontroleerd.
1 Een huidafwijking, waarnaar de kinderarts kijkt bij kinderen met overgewicht of obesitas is een bepaalde zwarte of donkerbruine verkleuring in de nek, bij de oksels, armen of dijen. De medische term ervoor is acanthosis nigricans. Het duidt erop dat het lichaam héél veel insuline aanmaakt om het bloedsuikergehalte op peil te houden.
2 Het polycysteus ovarium syndroom (PCOS) is een syndroom dat bij vrouwen voorkomt. Het gaat gepaard met stoornissen van de menstruele cyclus, ontbrekende of incidentele ovulatie, en daardoor een verminderde vruchtbaarheid, obesitas met name op de buik, acne en een overmatige haargroei op de bovenlip, rond de tepels, op de buik en de binnenzijde van de bovenbenen.
Het belangrijkste is voorkóming van overgewicht. (Zie hiervoor ook Gezondheid bij kinderen). Dat moet al beginnen op de zuigelingen- en kleuterleeftijd. Er is een verband tussen de wijze waarop al in de vroege jeugd wordt omgegaan met voeding en beweging en het op een latere leeftijd dik worden. Zie ook principes gezonde voeding
Om daaraan te werken is het nodig dat niet alleen er gericht op het kind wat wordt gedaan, maar dat het hele gezin kiest voor gezonde voeding en beweging.
De behandeling van een kind met overgewicht kan daarom het beste in gezinsverband plaats vinden. Zeker voor een jong kind is het onmogelijk zich te houden aan leefregels die goed voor hem of haar zijn, als daar de ouders of andere kinderen uit het gezin niet aan meedoen.
Een gunstig effect op het gewicht blijkt voldoende slaap en een gezaghebbende opvoedingsstijl te zijn. Uit onderzoek1 is gebleken dat wanneer een jong kind voldoende nachtrust krijgt het gewicht beter in toom te houden is. Wanneer jonge kinderen minstens 10-11 uur kunnen slapen blijkt dat een belangrijke en goedkope manier van overgewichtbestrijding te zijn. Een gezaghebbende opvoedingsstijl is beschermend en geeft voor een kind duidelijke grenzen aan. Het stellen van grenzen geeft juist voor kinderen duidelijkheid en zekerheid en is voor hen een ondersteuning om een goed gewicht te houden of te krijgen.
Misschien klinkt de term gezaghebbend sommigen streng in de oren. Er wordt mee bedoeld dat de ouder de baas is over wat het kind aan eten en tussendoortjes krijgt. Gezaghebbend is geen strengheid maar een natuurlijk overwicht, over kinderen.
Een opvoedingsstijl waarin het kind zelf kan bepalen wanneer het wil eten, frisdrank wil drinken of televisie wil kijken leidt tot veel meer kinderen met overgewicht. Een ouder die zijn kind stuurt en grenzen stelt is voor zijn kind met overgewicht meer behulpzaam, dan een ouder die het allemaal wel goed vindt wat er gebeurt.
Er zijn door het hele land initiatieven gaande om iets te doen voor kinderen met overgewicht of obesitas. Te denken valt daarbij aan bewegingsactiviteiten vanuit de kinderfysiotherapie, begeleiding van gezinnen met kinderen met overgewicht etc. Wanneer men interesse voor dit soort activiteiten heeft kent veelal de plaatselijke GGD hiervan de adressen.
Op gemeentelijk niveau zijn er ook projecten opgestart, vaak gesubsidieerd door de overheid, om kinderen te stimuleren met bewegen. Dit kan variëren van subsidie voor sportclubs, tot de aanleg van groenvoorzieningen binnen wijken om kinderen daarmee meer buiten te laten spelen.
1 Boere-Boonekamp MM, L'Hoir MP, Beltman. Primaire preventie van overgewicht en obesitas in de jeugd Gezondheidszorg 0-4 jaar.
Zijn er geen medicijnen om af te vallen?
Antwoord:Er bestaan wel medicijnen, maar die worden bij kinderen niet gebruikt. De werking berust op het met de ontlasting kwijt raken van vetten uit de voeding. Er is te weinig onderzoek gedaan om bij jonge kinderen deze middelen voor te schrijven. Ook voor ouderen wordt het nooit langdurig gebruikt.
Hoe staat het met maagverkleining? Kan dat bij kinderen?
Antwoord: Een maagverkleining of het aanleggen van een maagband, wordt bij kinderen in Europa niet gedaan. In de Verenigde Staten wordt bij tieners bij grote uitzondering wel deze zogenoemde bariatrische chirurgie toegepast bij extreem zware kinderen bij wie geen enkele behandeling heeft geholpen.
De website van het Kenniscentrum Overgewicht is vooral bedoeld voor professionals, maar er zijn ook links met organisaties die informatie voor het publiek geven.
Bij het onderzoek naar de oorzaken die een rol spelen bij het ontstaan van overgewicht en obesitas is er ook aandacht voor de verzadigingshormonen en smaakhormonen. Al lang wordt de vraag gesteld waarom men terwijl er al ruim voldoende voedsel is ingenomen toch blijft doorgaan met eten. Het antwoord, omdat het lekker is, is daarbij wellicht heel belangrijk. We eten immers al lang niet meer alleen om voldoende voedingsmiddelen binnen te krijgen.
Het gevoel verzadigd te zijn, wordt zowel geregeld vanuit de hersenen als vanuit de darmen. In de wand van de darm zitten als het ware sensoren, die hormonen afgeven. Zo is er het eetlust bevorderende hormoon ghreline, dat vanuit de maag wordt afgegeven aan de bloedbaan. Zodra er voldoende is gegeten, zakt de aanmaak van dit hormoon weer in.
Ook in de wand van de dunne darm worden hormonen in het bloed gebracht. Het gaat daarbij om GLP-1 en PYY. De darm geeft deze hormonen af als zich ter plaatse vetten in de darm bevinden.
Deze verzadigingshormonen worden bij overgewicht niet op de juiste manier afgegeven. Zo zijn bijvoorbeeld de hormonen GLP-1 en PYY te gering aanwezig. Onbekendheid met de oorzaak hiervan, maakt dat we niet weten welke betekenis hieraan moet worden toegekend. Het kan zijn dat het de oorzaak van overgewicht is, maar misschien ook het gevolg.
© Mijn Kinderarts 2010